Đức Giáo hoàng Phanxicô, những kẻ dèm pha và chuyện ly khai

382

Giáo Hội Công Giáo không hề xa lạ với những vụ bất đồng ý kiến, những xung đột nội bộ và cả những cuộc ly khai. Thánh Phao-lô đã phải đối mặt với tình trạng chia rẽ trong cộng đoàn của các Ki-tô hữu đầu tiên trước những  vấn đề như cắt bì, giữ ngày Sa-bát, giữ Luật Mô-sê. Trong thư gởi tín hữu Ga-lát, thánh Phao-lô đã cảnh cáo: “Nếu anh em cn xé ln nhau, chính anh em s tiêu dit nhau đy! (Gal 5,15). Đầu thế kỷ XXI, vị Giám mục thành Roma cũng đưa ra lời khuyên tương tự với những kẻ chống đối mình, đặt biệt là những người nổi lên từ trong lòng Giáo Hội và cứ muốn bước đi theo đường nẻo của riêng mình.

Đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sự hiệp nhất Giáo Hội đến từ một số nhóm trong chính Curia Roma, những nhóm bảo thủ ở Mỹ, và những trang mạng theo xu hướng truyền thống cực đoan trên khắp thế giới… Tất cả đều muốn chống lại cuộc cải tổ của Đức Giáo Hoàng. Một số người mở ra những tranh luận công khai với chủ đích chống đối triều Giáo Hoàng của Đức Phan-xi-cô. Một số người bảo thủ cực đoan thì đặt nghi vấn về tính hợp lệ trong việc bầu cử vị Giáo Hoàng gốc Châu Mỹ Latinh này. Họ cho rằng vị Giáo Hoàng này thật ra chẳng phải là Giáo Hoàng gì cả!

Áp lực không chỉ đến từ phía những người theo trường phái bảo thủ. Nước Đức, nơi được biết đến với khát mong cải tổ, đã khởi động việc áp dụng viễn tượng của Đức Giáo Hoàng trong tiến trình “con đường công nghị”. Đức Giáo Hoàng đã gởi thư khuyến cáo họ đừng chạy một mình quá xa, nhắc nhở họ quan tâm đến Giáo Hội hoàn vũ và việc hiệp nhất trong Giáo Hội.

Nói với các ký giả trên chuyến bay về Roma sau cuộc tông du Madagascar, Mozambique và Mauritius, Đức Giáo Hoàng đã lần đầu tiên đối mặt với chữ “ly khai” và đưa ra những phân tích về điều mà Ngài gọi là não trạng ly khai. Trước câu hỏi được nêu ra bởi ký giả Jason Horowitz, phóng viên thường trực của báo The New York Times tại Romaxoay quanh những chống đối mà Đức Giáo Hoàng đang phải đối mặt từ phía những người bảo thủ trong Giáo Hội Mỹ, Đức Giáo Hoàng đã chỉ ra: “Tht ra, nhng li ch trích không ch đến t M. Hu như mi nơi đu có mt tí. Thm chí c trong Curia ca Roma cũng có”. Nói với các ký giả, Đức Giáo Hoàng tâm sự rằng Ngài sẵn sàng đón nhận mọi lời chỉ trích, tuy nhiên Ngài thêm: “Nhưng tôi không thích nhng k ch trích trn dưới gm bàn: H cười vi bn. H khoe răng ra trước mt bn, nhưng sau đó h li đâm sau lưng bn.

Nói về việc ly khai, Đức Giáo Hoàng nhắc lại những thí dụ trong lịch sử Giáo Hội, về những trường hợp phản đối trong cuộc bầu phiếu đối với tín điều vô ngộ tại Công Đồng Vatican I. “H chng li quyết đnh ca Công Đng đ đi theo đường riêng ca h, và gi thì h truyn chc cho n gii”. Từ việc không đồng thuận, các cuộc ly khai bắt đầu xé lẻ và làm phân mảnh hình ảnh của Giáo Hội. Đức Giáo Hoàng nhận xét: “Các cuc ly khai đu có chung mt đim này: h tách mình ra khi dân Chúa, khi đc tin ca cng đng dân Chúa. Bt c mt cuc ly khai nào cũng bt ngun t vic chia r ca người cho rng mình là tinh hoa trong Giáo Hi, nhưng li khi ngun t mt ý thc h lc xa vi Giáo Lý ca Giáo Hi.

Trong thực tế, những kẻ bất đồng ý kiến mạnh mẽ nhất với Đức Giáo Hoàng phần lớn là những người Công Giáo bảo thủ và duy truyền thống. Tuy nhiên, trong số những kẻ bảo vệ Đức Giáo Hoàng mạnh mẽ nhất cũng có những nhà thần học theo xu hướng bảo thủ. Do vậy, vấn đề đằng sau đó phức tạp hơn nhiều so với những gì mà các nhà quan sát có thể nhận ra. Những kẻ chống đối từ trong lòng Vatican, không chỉ vì không ưa xu hướng tự do theo quan niệm của Đức Giáo Hoàng, họ cũng không thích một vị Giáo Hoàng lại dùng những từ ngữ quá thô và quá mạnh khi nói về những chứng “bệnh thiêng liêng” của nhiều thành viên trong Curia Roma, chẳng hạn ví von tình trạng giáo sĩ trị như một căn bệnh cùi hủi bám trên thiên chức linh mục.

Tại Mỹ, Đức Giáo Hoàng đã lên tiếng cảnh cáo về thực trạng mà Ngài gọi là các Giám mục hay các Linh mục “cứng nhắc”. Lời cảnh cáo ấy đã bị những người chỉ trích hiểu như là một lời công kích vào những cá nhân cụ thể. Những người xem mình là kẻ bảo vệ Giáo lý Giáo Hội cảm thấy bị đụng chạm. Họ chê Đức Giáo Hoàng về cách làm việc không theo khuôn khổ và thiếu rõ ràng. Họ tố Đức Giáo Hoàng tội làm suy yếu học thuyết của Giáo Hội.

Cả các chính trị gia Công Giáo đến từ những nước giàu và các nước có mối quan hệ tốt với Giáo Hội cũng bị chột dạ vì những phê bình của Đức Giáo Hoàng về thực trạng chủ nghĩa tư bản độc quyền và thái quá. Họ khó chịu khi Đức Giáo Hoàng đòi hỏi các chính phủ phải có hành động tận căn để giải quyết cuộc khủng hoảng về thay đổi khí hậu mà những người phải chịu ảnh hưởng nhiều nhất là những người nghèo nhất. Họ phê bình Ngài về sự ủng hộ mà Ngài dành cho những người di dân. Họ cũng cho rằng Ngài đi quá xa trong việc vươn đến với thế giới Hồi Giáo.

Viết trên tạp chí America tuần rồi, một linh mục Dòng Tên Tây Ban Nha là cha Victor Codina, đã nhận định: “Tht ra, điu làm phin lòng nhng k chng đi Đc Giáo Hoàng chính là vì nhng suy tư thn hc ca Ngài bt ngun t thc tế cuc sng, bao gm c tình trng bt công, nghèo đói, vic hy hoi môi trường thiên nhiên và c tình trng giáo sĩ tr trong lòng Giáo Hi”. Giáo sư Massimo Faggioli, nhà sử học về Giáo Hội Ý và là giảng viên tại Đại Học Villanova thì nói rằng: “Có th gi nhng k chng đi Đc Giáo Hoàng Phan-xi-cô là nhng người duy truyn thng theo kiu mi. Đc trưng ca h là nhng din gii tiêu cc v Công Đng Vatican II.”

Những người bảo vệ Đức Giáo Hoàng chỉ ra rằng, mặc dù phải đứng ở đầu sóng để hứng chịu những chỉ trích hiểm độc, Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô không tìm cách khóa miệng những người bất đồng ý kiến với mình. Ngược lại, Ngài kêu mời những kẻ dèm pha đến nói trực tiếp với mình. Cụm từ được sử dụng là parrhesia, một từ Hy-lạp với hàm nghĩa “nói thẳng thắn”. Từ sau khi Đức Phan-xi-cô được bầu làm Giáo Hoàng, liên tiếp nổ ra những cuộc tranh cãi và bất đồng trong lòng Giáo Hội, liên quan đến cả việc từ nhiệm của vị Giáo Hoàng tiền nhiệm. Đức Phan-xi-cô là vị Giáo Hoàng không tìm kiếm an toàn theo cách ẩn mình trong văn phòng làm việc của Tòa Thánh, không tìm cách dập tắt những quan điểm bất đồng. Đây là vị Giáo Hoàng đặt quyền bính của mình trên nền tảng là sự trung thành với những giá trị của Tin Mừng, bao hàm cả việc khiêm nhường và dám nhìn nhận những lỗi sai của mình.

Trên chuyến bay từ Antananarivo trở về, Đức Giáo Hoàng đã nói các phóng viên: “Nhng li phê bình luôn hu ích. Tôi hc được nhiu t nhng li phê bình. Mc dù đôi lúc li phê bình có th làm bn ni nóng, nhưng tht s nhng li phê bình rt quý”. Đức Giáo Hoàng mời gọi những người bất đồng ý kiến với mình nên đưa ra những phê bình mang tính xây dựng, với tinh thần đối thoại, chứ đừng đâm từ “dưới gầm bàn”, cũng đừng phê bình hiểm độc. Đức Giáo Hoàng còn cho rằng: những người chỉ phê bình theo kiểu nói cho đã và bất cần lời phản hồi, cũng chẳng cần đối thoại, thì thật sự không ích gì. Đấy là phương pháp: ”không đt li ích ca Giáo Hi trung tâm, nhưng ch mun theo đui ý tưởng cng nhc ca mình: hoc tôi s thay đi được Đc Giáo Hoàng, hoc tôi s ly khai!”

Quả thật, trong 6 năm triều Giáo Hoàng của Đức Phan-xi-cô, đã có vô số những chỉ trích theo kiểu bất cần đối thoại. Chẳng hạn trường hợp nhóm 4 vị Hồng Y cho xuất bản kiến nghị dubia, với 5 câu hỏi liên quan đến giáo huấn về gia đình mà Đức Giáo Hoàng đã diễn đạt trong Tông Thư Amoris Laetitia. Theo họ, giáo huấn này sẽ mở đường cho những người Công Giáo đã ly dị tái hôn thỉnh thoảng được phép rước lễ. Đứng đầu nhóm này là Hồng Y Raymond Burke, người đã lớn tiếng dọa sẽ chỉnh đốn Đức Giáo Hoàng. Trong một phỏng vấn truyền hình gần đây, vị Hồng Y này đã khơi màu cho cuộc tranh luận về tính hợp lệ của cuộc bầu cử mà trong đó Đức Phan-xi-cô được bầu làm Giáo Hoàng.

Trường hợp của Đức Tổng Giám Mục Carlo Maria Viganò cũng là một điển hình của việc thiếu cởi mở và đối thoại. Ngày 26 tháng 10 năm 2018, vị Tổng Giám Mục này đệ đơn kêu gọi Đức Phan-xi-cô từ chức, nhưng sau đó chính vị này lại từ chối mọi cuộc phỏng vấn và đối thoại. Trong một lá thư của mình, vị Tổng Giám Mục này đã tố Đức Giáo Hoàng tội xử lý sai trường hợp những cáo giác về lạm dụng tình dục chống lại Đức cựu Hồng Y Theodore McCarrick, vì đã đứng về phía những người bị lạm dụng. Lá thư này lập tức được hãng truyền thông Catholic Media xuất bản và phát tán. Hãng truyền thông này vốn nổi tiếng về sự ác cảm với Đức Phan-xi-cô, nhất là trong chuyến thăm viếng của Đức Phan-xi-cô tới Ai-len và cuộc gặp gỡ Ngài dành cho những người bị lạm dụng. Phải chăng đây là những điển hình mà Đức Giáo Hoàng gọi là “phê bình hiểm độc”?

Trong lịch sử Giáo Hội, cuộc rạn vỡ gần đây nhất, diễn ra ngay sau Công Đồng Vatican II, là cuộc ly khai của Đức Tổng Giám Mục Marcel Lefebvre, chống lại việc cải cách phụng vụ và việc phát triển học thuyết của Giáo Hội về tự do tôn giáo và các mối tương quan giữa Giáo Hội Công giáo và người Do-thái.

Không chắc là những người chống đối Đức Phan-xi-cô ở Mỹ sẽ có thể đường đường chính chính tách ra thành một Giáo Hội mới. Nhưng nguy cơ nằm ở chỗ quan điểm của họ đang dần trở thành một cuộc ly khai, chỉ còn thiếu trên danh nghĩa.

Mặc dù nói rằng Ngài cầu nguyện để không phải xảy cuộc ly khai nào, Đức Giáo Hoàng vẫn khẳng định rằng Ngài không sợ tình trạng ly khai, bởi nói cho cùng ly khai vẫn là một lựa chọn mà Thiên Chúa mở ngỏ cho tự do của con người. Đức Phan-xi-cô đặt niềm tin tưởng rằng “chính cng đoàn dân Chúa mi là nhng người s luôn chnh sa và giúp đ, chính h là nhng người s gi Giáo hi khi rơi vào tình trng ly khai. Có thể nghe âm vang nơi đây những lời của Đức Hồng Y John Henry Newman, người sẽ được phong thánh vào tháng 10 tới đây. Trong bài viết, “Bàn về việc tham khảo ý kiến người giáo dân trong những vấn đề liên quan đến đức tin” (On Consulting the Faithful in Matters of Doctrine”), tác giả Newman đã chỉ ra rằng: trong những cuộc tranh luận chống Arian vào thế kỷ thứ IV ”Truyn thng liên quan đến tín điu vô ng ca Giáo Hi được loan truyn bi các tín hu còn hơn là bi Giám mc đoàn. Hồng Y Newman khẳng định: “Cng đoàn tín hu chính là chng nhân ca mt dòng truyn thng cht cha nhng giáo lý đã được mc khi, và rằng: “Chính cm thc đc tin ca người giáo dân trong sut dòng lch s mi là cung ging bt kh ng ca Giáo Hi.

Đối diện với những chống đối nổi lên từ trong lòng Giáo Hội, Đức Giáo Hoàng đặt tin tưởng vào cảm thức đức tin của người giáo dân bình dân, sensus fidei. “Khi bn thy mt người Ki-tô hu cng nhc, là Giám mc hay Linh mc, nên biết rng vn đ nm đâu đó phía sau h, ch không phi là Tin Mng ca Chúa có vn đ. Đức Phan-xi-cô hiểu rằng sự cay đắng của những kẻ chống đối mình bắt nguồn từ chính những vấn đề cá nhân của họ: “Bi thế, chúng ta cn t tế vi nhng người rơi vào cám d ca vic c thích tn công. H đang sng qua mt giai đon khó khăn. Chúng ta cn đng hành vi h cách t tế.

Đức Phan-xi-cô muốn khuyên những kẻ chỉ trích học cách diễn tả việc bất đồng ý kiến cách tích cực: tranh luận cách cởi mở và chân thành, biết cách sống với mâu thuẫn và bất đồng mà không cần phải xét nát cơ thể của Giáo Hội.

Giống như Thánh Phao-lô, Đức Phan-xi-cô gởi đi thông điệp khuyến cáo những kẻ chống đối mình: “Người ta nhit thành vi anh em không phi vì mc đích tt. Ch là h mun ly gián anh em và tôi.” 

Tác giả: Christopher Lamb
Người lược dịch: Cao Gia An, S.J. từ tạp chí The Tablet